Afgelopen week verbleef ik 48 uur in Kiev met een delegatie van de commissie Defensie. Dit reisverslag bundelt wat ik daar zag, hoorde en meemaakte, tegen de achtergrond van een stad in oorlog en in winterkou.
Valse hoop
Vrijdagmiddag. 6 februari. Ik wandel over de middag tussen twee meetings door in Kiev en loop even langs het Maidanplein. Een vrouw zoekt er, op een plek waar Oekraïense vlaggen en foto’s staan, iets in de sneeuw. Met haar handen probeert ze de net gevallen sneeuw weg te scheppen. Ik help haar de sneeuw en het ijs weg te ruimen, zonder goed te weten waar ze naar op zoek is. Plots komt er een foto tevoorschijn. Een Oekraïense soldaat. Ik weet niet of hij gestorven is dan wel vermist. Ik weet alleen dat het voor haar een dierbare plek is en dat ze op basis van haar gebaren aangeeft dat het een foto van haar zoon is.
Bovenop alle ellende hebben de Oekraïeners nu ook nog met guur winterweer te maken. Het sneeuwt, het vriest de stenen uit de grond en er staat een ijzige wind die de gevoelstemperatuur nog kouder doet aanvoelen dan ze feitelijk al is. We zijn met een beperkte delegatie van de commissie defensie 48 uur in Oekraïne. Vorig weekend kondigde Donald Trump een staakt-het-vuren aan. Er zou gedurende een week geen drones en raketten op Kiev afgevuurd worden. Dit was hij naar eigen zeggen met Vladimir Poetin overeengekomen. Voor de zoveelste keer gaf hij de Oekraïense bevolking valse hoop. Poetin heeft Kiev twee dagen rust gegund. Hij gebruikt het staakt-het-vuren om zijn voorraden raketten aan te vullen, om dan genadeloos opnieuw toe te slaan.
De Russen doorbreken het door Trump zogezegd afgedwongen bestand door het bestoken van een verwarmingscentrale. Ze zetten hiermee 500.000 inwoners van Kiev voor de rest van de winter in de kou. De schade is zo groot dat die niet onmiddellijk hersteld kan worden. Het is een centrale uit de Sovjettijd en maakt deel uit van een 1.700 kilometer lang buizensysteem dat warm water voor de verwarming aanvoert. Het is een van ’s werelds grootste centraal aangestuurde verwarmingssystemen in een stad. De Russen weten hoe ze de Oekraïners in het hart kunnen treffen. Ze werken hun frustraties over het uitblijven van grote militaire overwinningen op het front uit op de burgerbevolking.
De veerkracht breken
Het lijkt alsof ze met de aanvallen op Kiev een tweede front, naast Oost-Oekraïne, hebben geopend. In de hoofdstad werden sinds het begin van de oorlog al 4.000 gebouwen geraakt, waarvan 1.000 totaal vernietigd.
Ook eerdere aanvallen hebben al grote schade aan het verwarmingssysteem en aan de watertoevoer veroorzaakt. Ongeveer 1 miljoen inwoners van Kiev zitten zonder verwarming. Tussen twee black-outs door proberen ze elektrische toestellen op te laden. Honderdduizenden hebben geen water. En bij gebrek aan verwarming, en met vriestemperaturen tot min 20 graden en meer, leeft de vrees dat heel wat waterleidingen zijn stukgevroren.
600.000 van de 3,5 miljoen inwoners van Kiev hebben de stad verlaten omdat het er onleefbaar geworden is.
Niemand weet goed welke drama’s zich in de verschillende woonvertrekken afspelen. Enkele dagen geleden werd een oude vrouw dood teruggevonden. Ze had de Holocaust van de nazi’s overleefd, maar was nu bezweken door de kou, veroorzaakt door de Russen.
En alsof dat allemaal nog niet genoeg is, lanceert Poetin elke nacht drones en vaak ook raketten op de stad. Rusland stuurt nu evenveel drones en raketten per nacht op Kiev af als vóór de winter per maand. Telkens gaat het alarm af en moeten mensen in schuilkelders wachten tot het signaal komt dat het gevaar voorbij is. In de hoop dat het luchtafweer de raketten uit de lucht haalt vooraleer opnieuw een deel van de energie-infrastructuur of een appartementsblok geraakt wordt. Maar intussen raakt de luchtafweer op. En de leveringen van nieuwe systemen blijven achter.
De nachten breken, het leven overdag onmogelijk maken. De veerkracht breken. Dat is de Russische strategie.
In de 36 uur dat we in Oekraïne zijn, gaat het alarm drie keer af. Naast het alarm dat over de stad klinkt, is er ook de app Air Alert die we op onze gsm hebben gedownload en die ons waarschuwt bij dreigend gevaar. Zo word ik om 5 uur gewekt door het alarmsignaal. Ik kleed me snel aan en ga naar de schuilkelder van het hotel, waar ook de andere collega’s en enkele andere hotelgasten samenkomen. Na een uur krijgen we het signaal dat het ‘air alert’ voorbij is. ‘May the force be with you’, klinkt het.
Verkleumd en doodmoe
Vergaderingen met ministers vinden plaats in gebouwen met zandzakjes voor de vensters, slecht verlicht en koud. Meetings op het zevende verdiep zijn enkel via de trap bereikbaar, want er is geen elektriciteit voor de liften. Persconferenties starten met enkel de lichtjes van gsm’s omdat er een black-out is. Een lunch met de Oekraïense vicepremier en minister van Europese integratie bestaat uit niet meer dan een bord borsjtsj in een bistro, met een warme jas aan omdat de verwarming niet werkt.
Voor ons zijn het slechts kleine ongemakken, maar wie hier weken of zelfs maanden in moet leven, ervaart iets helemaal anders. In Kiev zijn de scholen dicht omdat er geen verwarming of elektriciteit is. De kinderen moeten thuis opgevangen worden… waar het vaak even koud en donker is.
In de stad zijn op tientallen plaatsen tenten opgezet waar mensen terechtkunnen om zich op te warmen en iets te eten. De kerstverlichting hangt er op veel plaatsen nog. Het lijkt soms op een hedendaagse kerststal, waar moeders met kinderen en ouderen samenkomen, verkrampt van de kou.
En toch verbaast het me hoe veerkrachtig de Oekraïners blijven. De manier waarop Poetin de mensen in Kiev onder druk zet, heeft het omgekeerde effect. Hij wil hen vernederen en klein krijgen, maar het versterkt hun overtuiging dat ze meer dan ooit weerstand moeten en zullen bieden. Ook al zijn ze ontredderd, verkleumd en doodmoe.
Ze hebben geen vertrouwen in de onderhandelingen tussen Trump en Poetin die momenteel gaande zijn. De terechte vrees leeft dat Trump het op een akkoordje wil gooien met de Russen, waarvan zij het slachtoffer zijn. Wil Trump koste wat het kost een akkoord om ermee uit te pakken op 4 juli, wanneer hij 250 jaar Amerikaanse onafhankelijkheid viert? Of zijn het de midterms die maken dat hij de Oekraïners onder druk zet om toe te geven aan de Russen?
Wat zijn veiligheidsgaranties bij een eventueel akkoord waard, vragen ze ons. Wie zal die afdwingen? De Amerikanen willen geen troepen sturen. En in Europa is er de coalition of the willing, maar is die in staat om de Russen in bedwang te houden zolang er geen Europese defensie is? Het Westen gaf hen in de jaren negentig in de Boedapester akkoorden veiligheidsgaranties. In ruil voor het afstaan van hun nucleaire wapens zouden de VS of het Verenigd Koninkrijk hen te hulp snellen mochten ze ooit bedreigd worden. Maar dat is nooit gebeurd. Net zoals de Minskakkoorden garanties bevatten die finaal in de prullenbak zijn beland. De enige echte garantie is het Oekraïense leger zelf, maar dan moet het wel voldoende bewapend worden.
Als Kaïn en Abel
Op 24 februari herdenken wij vier jaar inval van Rusland. Maar wanneer we met Oekraïners spreken, zien zij dit totaal anders. Voor hen is de oorlog niet in 2022 begonnen, maar in 2014, met de inval in de Krim en nadien de Donbas. Na moeizame onderhandelingen kwamen er de Minskakkoorden, die in 2022 niet veel waard bleken. Europa hield toetreding tot de NAVO af om de lieve vrede met Rusland te bewaren. Met alle gevolgen van dien. De lange herdenkingsmuur in Kiev met alle gesneuvelde soldaten sinds 2014 is daar de trieste getuige van. Wanneer we er langsgaan om bloemen neer te leggen, gaat het luchtalarm opnieuw af. Een Russische MiG is het Oekraïense luchtruim binnengedrongen.
En toch valt bij dit alles de weerbaarheid van de Oekraïners op. Wanneer we een dronefabriek bezoeken, komen we in de backoffice van de oorlog terecht. Hier zien we hoe Oekraïne het Russische leger tot stoppen heeft gebracht. In 2022 startten enkele jonge mensen in een garage met het in elkaar zetten van drones om het Oekraïense leger te helpen. Vandaag werken er 3.000 mensen onafgebroken en worden er elke dag enkele duizenden drones en interceptoren geproduceerd. Een drone van 10.000 euro haalt een Russische helikopter van 10 miljoen euro uit de lucht. Shahed-drones van 50.000 euro worden met interceptoren van 1.000 euro neergehaald. Ze slagen erin 90 procent van de drones uit de lucht te halen.
Voortdurend bedenken mensen op het slagveld nieuwe innovaties om het de Russen onmogelijk te maken. En met succes.
Poetin dacht in februari 2022 Oekraïne op tien dagen tijd te kunnen veroveren. Vorig jaar won hij 0,7 procent van het grondgebied, tegen een gigantische militaire kost. Rusland verloor alleen al vorig jaar zo’n 500.000 soldaten. Het totale verlies sinds 2022 zou oplopen tot 1,3 miljoen Russische soldaten, waarvan ongeveer 300.000 doden en 1 miljoen gewonden. 85 procent van de Russen wordt geraakt door drones. De droneproductie van Oekraïne is drie keer groter dan die van Rusland. Daarin ligt hun comparatief voordeel. Het enige comparatieve voordeel van Rusland is dat het een land is met vier keer meer inwoners dan Oekraïne en dat het bereid is bijzonder veel menselijke offers te brengen.
Rusland kan deze oorlog niet winnen. Het kan Oekraïne niet meer innemen. Het is een totale misrekening van Poetin geworden. Bovendien heeft hij een zo diepe haat van Oekraïners tegenover Russen ontketend dat zelfs een bezetting een bron van permanente instabiliteit zou zijn. Rusland en Oekraïne, ooit een broedervolk, staan nu tegenover elkaar als Kaïn en Abel.
Maar Oekraïne kan de oorlog wel verliezen als we hen niet blijven helpen. En als Oekraïne verliest, zal Poetin Europa verder bedreigen. Het hoeft dus geen liefde voor Oekraïne te zijn om hen te steunen. Het is simpelweg in ons eigen belang.
Wouter Beke
Europees Parlementslid